Đánh giá năng lực: từ ý tưởng hay tới thực thi khó

Có một sự đồng thuận rộng trong giáo dục hiện nay: việc đánh giá nên đo khả năng vận dụng chứ không chỉ đo khả năng ghi nhớ.

Ý tưởng này khó phản đối. Nhưng chuyển nó thành thực tế ở quy mô một hệ thống giáo dục là việc rất khó, và nhiều nơi đang trong quá trình thử.

Sự khác nhau

Đánh giá kiến thức hỏi: bạn có biết điều này không. Thường qua câu hỏi có đáp án xác định.

Đánh giá năng lực hỏi: bạn có làm được việc này không, trong một tình huống chưa gặp trước đó.

Ví dụ về sự khác biệt:

• Kiến thức: nêu các bước của một quy trình.
• Năng lực: cho một tình huống cụ thể, hãy giải quyết và giải thích lựa chọn của bạn.

Điểm mấu chốt: đánh giá năng lực đòi hỏi tình huống mới, vì nếu tình huống đã học thuộc thì lại quay về đo trí nhớ.

Các hình thức đang được dùng

Bài tập tình huống. Đưa một bối cảnh thực tế và yêu cầu xử lý.

Dự án. Kéo dài nhiều tuần, có sản phẩm cuối, đánh giá cả quá trình.

Hồ sơ học tập. Tập hợp sản phẩm qua thời gian, cho thấy sự tiến bộ.

Đánh giá thực hành. Làm thật trong điều kiện gần với thực tế — phổ biến trong đào tạo nghề và y khoa.

Vấn đáp. Hỏi sâu để biết người học có thực sự hiểu không.

Đánh giá đồng đẳng và tự đánh giá theo tiêu chí rõ ràng.

Tín chỉ vi mô. Chứng nhận từng năng lực cụ thể thay vì một bằng tổng hợp.

Những khó khăn thực thi

Đây là phần quyết định thành bại:

Tốn thời gian. Chấm một bài dự án mất nhiều thời gian hơn chấm một bài trắc nghiệm rất nhiều. Với lớp đông và giáo viên đã quá tải, đây là rào cản thật.

Khó bảo đảm nhất quán. Hai người chấm có thể cho kết quả khác nhau. Cần bảng tiêu chí chi tiết và cần tập huấn người chấm — cả hai đều tốn nguồn lực.

Khó so sánh giữa các nơi. Điều này gây khó cho tuyển sinh và cho các quyết định cần sự công bằng giữa các thí sinh.

Vấn đề công bằng. Dự án có thể được gia đình hỗ trợ nhiều hay ít, và điều đó tạo lợi thế cho học sinh có điều kiện. Đây là mối lo chính đáng.

Khó chống gian lận với các hình thức làm ngoài lớp — vấn đề càng lớn với sự xuất hiện của các công cụ hỗ trợ tự động.

Đòi hỏi năng lực giáo viên khác. Thiết kế tình huống tốt và chấm theo tiêu chí là kỹ năng cần được đào tạo.

Sức ì của hệ thống. Tuyển sinh đại học, xếp loại, báo cáo — tất cả đều đang vận hành theo điểm số. Đổi cách đánh giá ở trường mà không đổi ở khâu tuyển sinh thì thay đổi khó bền.

Điểm quan trọng nhất: cái gì được đánh giá thì được dạy

Đây là quy luật quan sát được ở mọi hệ thống: cách đánh giá quyết định cách dạy và cách học, mạnh hơn cả chương trình.

Hệ quả:

• Nếu kỳ thi quan trọng vẫn là trắc nghiệm kiến thức, việc dạy sẽ hướng về đó dù chương trình nói gì.
• Muốn thay đổi cách dạy, phải thay đổi cách đánh giá ở khâu có hệ quả nhất.
• Đây là lý do các cải cách chỉ đổi chương trình mà không đổi kỳ thi thường ít tác dụng.

Cách tiếp cận thực tế

Kinh nghiệm từ các nơi đã thử cho thấy vài nguyên tắc:

Kết hợp thay vì thay thế hoàn toàn. Giữ một phần đánh giá chuẩn hoá cho tính so sánh, kết hợp với đánh giá năng lực cho chiều sâu.

Bắt đầu từ đánh giá trong quá trình học, nơi rủi ro thấp và giáo viên có tự chủ, trước khi đụng tới các kỳ thi lớn.

Đầu tư vào bảng tiêu chí và tập huấn. Đây là điều kiện cho tính nhất quán.

Chấm chéo với các bài quan trọng để kiểm tra độ nhất quán.

Giảm khối lượng. Ít bài đánh giá nhưng chất lượng tốt hơn nhiều bài làm qua loa.

Thiết kế để hạn chế lợi thế từ hỗ trợ bên ngoài — làm phần lớn tại lớp, yêu cầu giải thích quá trình, kết hợp với vấn đáp.

Minh bạch tiêu chí với học sinh và phụ huynh để giảm cảm giác chủ quan.

Với đào tạo nghề

Đây là lĩnh vực đánh giá năng lực có truyền thống lâu và hiệu quả rõ nhất:

• Đánh giá bằng việc làm thật trong điều kiện gần thực tế.
• Tiêu chí gắn với yêu cầu của công việc.
• Có sự tham gia của người trong ngành vào việc đánh giá.
• Chứng nhận theo từng năng lực cụ thể.

Mô hình này cung cấp nhiều bài học cho giáo dục phổ thông và đại học.

Câu hỏi còn mở

Cần trung thực rằng nhiều vấn đề chưa có lời giải:

• Làm sao bảo đảm công bằng khi điều kiện gia đình khác nhau lớn?
• Làm sao so sánh được giữa các trường khi tiêu chí áp dụng có thể khác?
• Làm sao xử lý vấn đề khối lượng công việc cho giáo viên?
• Làm sao đánh giá năng lực trong bối cảnh các công cụ tự động ngày càng mạnh?

Các hệ thống đang thử nghiệm và học từ nhau. Đây là quá trình dài chứ không phải một cải cách làm một lần.

Một điều đáng nhớ

Đánh giá không chỉ là việc đo lường — nó là tuyên bố về điều gì được coi là quan trọng.

Khi ta chọn đo cái gì, ta đang nói với học sinh, giáo viên và phụ huynh rằng cái đó đáng để dành thời gian. Vì vậy cuộc bàn về cách đánh giá thực chất là cuộc bàn về mục tiêu của giáo dục.

Câu hỏi thường gặp