Ở phần lớn các nước, câu hỏi “con học hướng nào” chỉ thật sự đặt ra khi học sinh 15, 16 tuổi. Ở Hà Lan, câu hỏi đó đến sớm hơn nhiều: cuối năm cuối tiểu học, khi trẻ khoảng 12 tuổi, mỗi em đã được xếp vào một nhánh trung học có độ dài, nội dung và đích đến khác nhau. Một đứa trẻ 12 tuổi chưa biết mình thích gì, nhưng hệ thống đã phải đoán thay.
Nghe thì khắc nghiệt. Nhưng điều đáng học ở Hà Lan không nằm ở chỗ chọn sớm, mà ở chỗ họ thiết kế cả một mạng lưới đường vòng để người chọn sai vẫn đi tới được nơi mình muốn. Bài này đi qua cách hệ thống vận hành, những lời phê bình có cơ sở, và các chi tiết thiết kế mà người làm chính sách ở nơi khác có thể mượn — kể cả khi không định phân luồng sớm.
Ba nhánh, ba đích đến khác nhau
Trung học ở Hà Lan chia thành ba nhánh chính. Tên gọi viết tắt nghe khó nhớ, nhưng logic thì rõ:
| Nhánh | Thời gian | Tính chất | Đường đi tiếp thông thường |
|---|---|---|---|
| VMBO | 4 năm | Dự bị nghề, có nhiều hướng nhỏ từ thiên thực hành tới thiên lý thuyết | Trường nghề trung cấp (MBO) |
| HAVO | 5 năm | Phổ thông chung | Đại học ứng dụng (HBO) |
| VWO | 6 năm | Dự bị đại học nghiên cứu, có hướng học thêm tiếng Latin, Hy Lạp cổ | Đại học nghiên cứu (WO) |
Điểm cần để ý là độ dài khác nhau ngay từ đầu. Học sinh VWO học trung học lâu hơn học sinh VMBO hai năm, và chương trình được viết cho đúng đích đến của từng nhánh. Đây không phải chuyện chia lớp giỏi lớp thường trong cùng một chương trình, mà là ba chương trình khác hẳn nhau.
Nhiều trường trung học dạy cả ba nhánh dưới một mái nhà, và có một hai năm đầu gọi là lớp chuyển tiếp, nơi học sinh của hai nhánh liền kề học chung trước khi bị tách hẳn. Lớp chuyển tiếp này chính là van giảm áp đầu tiên của hệ thống.
Ai quyết định đứa trẻ vào nhánh nào
Người nói lời quyết định quan trọng nhất không phải một kỳ thi, mà là giáo viên chủ nhiệm lớp cuối tiểu học. Giáo viên đưa ra lời khuyên về nhánh phù hợp, dựa trên quá trình theo dõi học sinh nhiều năm: kết quả các bài kiểm tra theo dõi định kỳ, cách em làm việc độc lập, động cơ học, khả năng tập trung, tốc độ tiếp thu.
Bên cạnh lời khuyên là một bài kiểm tra chuẩn hoá quốc gia cuối tiểu học. Vai trò của nó đã thay đổi qua nhiều lần cải cách, nhưng nguyên tắc hiện nay đại thể là: lời khuyên của giáo viên đi trước, bài kiểm tra đóng vai trò ý kiến thứ hai. Nếu kết quả bài kiểm tra cao hơn mức lời khuyên, nhà trường phải xem lại và có thể nâng lời khuyên lên. Nếu thấp hơn, lời khuyên không bị hạ xuống. Chi tiết thủ tục và thời điểm làm bài thay đổi theo từng giai đoạn, người muốn tìm hiểu sâu nên đọc văn bản hướng dẫn mới nhất của Bộ Giáo dục Hà Lan.
Cách thiết kế này có lý do: một bài thi vào một buổi sáng dễ sai với trẻ hôm đó ốm, mất ngủ, hay đơn giản là làm bài chậm. Ngược lại, đánh giá của giáo viên lại dễ bị ảnh hưởng bởi định kiến. Đặt hai nguồn cạnh nhau và chỉ cho phép điều chỉnh theo chiều lên là cách hệ thống tự bảo hiểm.
Lời phê bình: chọn sớm thì ai chịu thiệt
Các nghiên cứu so sánh quốc tế về phân luồng có một kết luận khá nhất quán: nước phân luồng càng sớm thì kết quả học tập của học sinh càng gắn chặt với hoàn cảnh gia đình. Lý do không khó hiểu. Ở tuổi 12, khác biệt giữa trẻ được cha mẹ đọc sách cùng mỗi tối và trẻ không có điều đó vẫn còn rất rõ, và chính khác biệt ấy bị “đóng băng” thành nhánh học.
Tại Hà Lan, cuộc tranh luận này diễn ra công khai và kéo dài. Những vấn đề thường được nêu:
- Lời khuyên thấp hơn năng lực với học sinh con nhà ít học hoặc gia đình nhập cư, so với bạn cùng điểm số nhưng gia đình có học vấn cao.
- Áp lực của cha mẹ có điều kiện, những người biết cách đề nghị xem lại lời khuyên, cho con học thêm trước bài kiểm tra, hoặc chọn trường có lớp chuyển tiếp rộng.
- Trẻ phát triển muộn, nhất là ở một số em trai, bị xếp thấp vì chưa “chín” ở tuổi 12.
- Sự kỳ thị ngầm với nhánh nghề, khiến nhiều phụ huynh coi VMBO là thất bại thay vì một lối đi khác.
Chính vì những lời phê bình này mà quy tắc “bài kiểm tra chỉ được nâng, không được hạ lời khuyên” ra đời và được củng cố dần. Nó là một vá lỗi có chủ đích cho vấn đề định kiến.
Lối rẽ ngang: phần thiết kế đáng học nhất
Nếu hệ thống chỉ có ba ống thẳng không thông nhau, việc chọn sớm sẽ là bản án. Hà Lan tránh điều đó bằng cách mở nhiều lối chuyển nhánh có quy định rõ ràng:
- Đi lên trong trung học. Học sinh có bằng VMBO hướng lý thuyết có thể vào HAVO; học sinh có bằng HAVO có thể học tiếp vào năm cuối của VWO. Mỗi bước tốn thêm một hai năm, nhưng không phải bắt đầu lại từ đầu.
- Đi vòng qua nghề. VMBO dẫn tới MBO; người có bằng MBO bậc cao nhất có thể vào đại học ứng dụng HBO.
- Đi từ đại học ứng dụng sang đại học nghiên cứu. Sinh viên hoàn thành năm đầu ở HBO có thể chuyển sang WO, và người tốt nghiệp HBO có thể học thạc sĩ ở WO sau một chương trình bắc cầu.
Hệ quả là trên thực tế có một dòng người đáng kể đi “đường dài”: VMBO, rồi MBO, rồi HBO, có người lên tới thạc sĩ. Con đường này dài hơn đường thẳng VWO lên WO vài năm, nhưng nó tồn tại, được công nhận và không ai coi đó là cửa sau.
Điều cần nhấn mạnh: lối rẽ ngang chỉ có nghĩa khi nó không phải ngoại lệ. Nếu mỗi lần chuyển nhánh phải xin phép đặc cách, ít người dám thử. Hà Lan viết các lối này thành quy định chung, có điều kiện đầu vào rõ, nên học sinh và phụ huynh lên kế hoạch được từ trước.
Trường do ai mở: tự do giáo dục và tiền theo học sinh
Một đặc điểm khác ít được nhắc khi bàn về Hà Lan là nguyên tắc tự do giáo dục ghi trong hiến pháp. Các nhóm phụ huynh, tổ chức tôn giáo hay theo một triết lý giáo dục riêng có thể lập trường, và nếu đáp ứng điều kiện về chất lượng, số học sinh, chương trình thì được nhà nước cấp kinh phí ngang trường công. Phần lớn học sinh Hà Lan học ở các trường do tổ chức tư nhân điều hành nhưng nhà nước chi trả.
Điều này liên quan trực tiếp tới phân luồng. Gia đình có nhiều lựa chọn trường, và trường có động lực giữ học sinh. Ngược lại, tự do chọn trường cũng làm tăng nguy cơ tách biệt: gia đình có điều kiện dồn về một số trường, trường ở khu khó khăn tập trung học sinh yếu thế. Để bù lại, kinh phí cấp cho trường có tính tới thành phần học sinh, trường có nhiều học sinh thuộc nhóm thiệt thòi nhận thêm tiền.
Nếu không phân luồng sớm, còn gì để mượn
Việt Nam phân luồng ở cuối lớp 9 và cuối lớp 12, muộn hơn Hà Lan khá nhiều. Không ai đề xuất đưa phân luồng về tuổi 12. Nhưng vài chi tiết thiết kế của Hà Lan vẫn đáng cân nhắc:
- Đặt đánh giá quá trình của giáo viên cạnh kỳ thi. Một quyết định quan trọng không nên phụ thuộc hoàn toàn vào một buổi làm bài.
- Quy tắc điều chỉnh một chiều. Khi có hai nguồn đánh giá lệch nhau, cho phép nguồn cao hơn thắng là cách giảm thiệt cho học sinh bị đánh giá thấp vì định kiến.
- Viết lối chuyển tiếp thành quy định công khai. Học sinh vào trường nghề sau lớp 9 cần biết rõ từ đầu: muốn học tiếp lên cao đẳng, đại học thì đi đường nào, mất thêm bao lâu, cần bổ sung môn gì. Lối đi mù mờ thì không ai dám chọn.
- Không coi nhánh nghề là bậc thấp hơn. Điều này không giải quyết được bằng khẩu hiệu, mà bằng việc nhánh nghề thật sự dẫn tới việc làm và tới học tiếp.
Những điều không nên hiểu sai về Hà Lan
Khi kể về một hệ thống nước ngoài, dễ rơi vào hai thái cực: tô hồng hoặc chê bai. Một vài điểm cần giữ cho đúng:
- Phân luồng sớm không phải lý do khiến học sinh Hà Lan có kết quả quốc tế khá. Nhiều nước phân luồng muộn có kết quả tương đương hoặc cao hơn.
- Hệ thống không phải không đau. Nhiều gia đình Hà Lan coi cuối năm tiểu học là giai đoạn căng thẳng, và tranh luận về công bằng vẫn đang tiếp diễn.
- Lối rẽ ngang tốn thời gian và động lực. Một học sinh đi đường dài phải bền bỉ hơn bạn đi đường thẳng, và không phải ai cũng đi hết.
Bài học đáng giữ không phải là “nên chọn sớm” hay “không nên chọn sớm”, mà là: bất cứ hệ thống nào bắt người trẻ chọn hướng, ở tuổi nào cũng vậy, đều phải trả lời được câu hỏi “nếu em chọn sai thì sao”. Hà Lan đã trả lời câu hỏi đó bằng quy định cụ thể, và chính phần trả lời ấy mới là thứ đáng nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh Hà Lan bắt đầu phân luồng từ mấy tuổi?
Khoảng 12 tuổi, khi kết thúc tiểu học. Nhiều trường có một đến hai năm lớp chuyển tiếp ghép hai nhánh liền kề trước khi tách hẳn.
Ai quyết định học sinh vào nhánh VMBO, HAVO hay VWO?
Lời khuyên của giáo viên lớp cuối tiểu học là căn cứ chính. Bài kiểm tra chuẩn hoá quốc gia đóng vai trò ý kiến thứ hai và chỉ có thể làm lời khuyên được xem xét nâng lên.
Vào nhánh nghề VMBO có còn đường lên đại học không?
Có. Học sinh có thể học tiếp lên HAVO, hoặc đi qua trường nghề MBO rồi vào đại học ứng dụng HBO, sau đó chuyển tiếp sang đại học nghiên cứu nếu đáp ứng điều kiện.
Vì sao phân luồng sớm bị phê bình?
Vì ở tuổi 12, chênh lệch do hoàn cảnh gia đình còn lớn, nên chọn nhánh sớm dễ biến khác biệt xuất thân thành khác biệt cơ hội. Học sinh phát triển muộn cũng dễ bị xếp thấp.
Việt Nam có nên học cách phân luồng của Hà Lan?
Không cần đưa phân luồng về sớm hơn. Thứ đáng mượn là cách kết hợp đánh giá quá trình với kỳ thi và việc viết rõ các lối chuyển tiếp từ trường nghề lên bậc cao hơn.
