Mỗi lần kết quả PISA công bố, báo chí khắp nơi đưa tin rầm rộ. Hai kỳ đánh giá quốc tế khác có tuổi đời lâu hơn và thiết kế rất khác lại ít được nhắc tới: TIMSS về toán và khoa học, PIRLS về đọc hiểu. Cả hai do Hiệp hội Quốc tế về Đánh giá Thành tích Giáo dục (IEA) điều phối, một tổ chức của giới nghiên cứu, khác với PISA do OECD tổ chức.
Điểm khác biệt cốt lõi: PISA hỏi “học sinh 15 tuổi có vận dụng được kiến thức vào tình huống đời sống không”, còn TIMSS và PIRLS hỏi gần hơn “học sinh đã học được những gì chương trình định dạy”. Với người làm chương trình và giáo viên, câu hỏi thứ hai nhiều khi hữu ích hơn. Bài này giải thích cách hai kỳ đánh giá được thiết kế và chỉ ra những phần báo cáo đáng đọc mà thường bị bỏ qua.
Thông tin cơ bản về hai kỳ đánh giá
| TIMSS | PIRLS | |
|---|---|---|
| Lĩnh vực | Toán và khoa học | Đọc hiểu |
| Đối tượng | Học sinh lớp 4 và lớp 8 | Học sinh lớp 4 |
| Chu kỳ | 4 năm một lần, bắt đầu từ giữa thập niên 1990 | 5 năm một lần, bắt đầu từ đầu thập niên 2000 |
| Chọn mẫu theo | Khối lớp | Khối lớp |
| Thang điểm | Trung tâm 500, độ lệch chuẩn 100 theo mốc gốc | Tương tự |
Chọn mẫu theo khối lớp thay vì theo tuổi là một quyết định có chủ đích. PISA chọn học sinh 15 tuổi bất kể đang học lớp mấy, nên ở nước có nhiều học sinh lưu ban, mẫu PISA gồm cả học sinh lớp thấp hơn. TIMSS và PIRLS chọn nguyên lớp học, nên dữ liệu gắn được với giáo viên và chương trình của chính lớp đó.
Cả hai đều đã chuyển dần sang làm bài trên máy tính, với các dạng câu hỏi tương tác. Khi đọc so sánh xu hướng qua các kỳ, cần chú ý báo cáo kỹ thuật về cách họ nối thang điểm giữa bản giấy và bản máy.
Đo theo chương trình nghĩa là gì
Khung đánh giá của TIMSS được xây dựng từ việc rà soát chương trình của các nước tham gia. Câu hỏi được chia theo hai chiều:
- Chiều nội dung: ở toán lớp 8 là số, đại số, hình học và đo lường, dữ liệu và xác suất; ở khoa học là sinh học, hoá học, vật lý, khoa học trái đất.
- Chiều nhận thức: biết (nhớ, nhận ra, tính toán thông thường), vận dụng (chọn cách giải, biểu diễn, giải bài quen thuộc) và suy luận (phân tích, tổng hợp, giải bài lạ, chứng minh).
Nhờ vậy báo cáo TIMSS không chỉ có một con số tổng. Một nước có thể mạnh ở số học nhưng yếu ở dữ liệu và xác suất, hoặc làm tốt câu hỏi “biết” nhưng hụt ở câu hỏi “suy luận”. Thông tin dạng này nói thẳng với người viết chương trình: chỗ nào đang dạy ít, chỗ nào dạy nhiều mà không chuyển thành năng lực.
TIMSS còn có một bộ phận ít ai để ý: phân tích mức độ khớp giữa đề và chương trình. Mỗi nước báo cáo chủ đề nào trong khung đã được dạy trước khối lớp được đánh giá. Từ đó có thể tính lại điểm chỉ trên các câu thuộc chủ đề nước mình đã dạy, để biết thứ hạng có thay đổi nhiều không.
PIRLS đo đọc hiểu như thế nào
PIRLS chọn lớp 4 vì đây là thời điểm chuyển giao quan trọng: từ “học để đọc” sang “đọc để học”. Học sinh chưa đọc trôi chảy và hiểu được văn bản ở cuối lớp 4 sẽ gặp khó ở mọi môn sau đó.
Bài đọc chia theo hai mục đích: đọc để trải nghiệm văn chương (truyện, có nhân vật và tình tiết) và đọc để thu nhận và sử dụng thông tin (văn bản thông tin, có tiêu đề, sơ đồ, bảng). Câu hỏi đi qua bốn quá trình đọc hiểu, từ dễ đến khó:
- Tìm thông tin được nêu rõ trong văn bản.
- Suy luận đơn giản, nối hai chi tiết gần nhau.
- Diễn giải và kết nối ý, kể cả với hiểu biết của bản thân.
- Đánh giá và phê bình nội dung, ngôn ngữ, cách trình bày.
Ở những kỳ gần đây, PIRLS có thêm phần đọc trên môi trường số mô phỏng trang web, nơi học sinh phải bấm qua nhiều trang, bỏ qua quảng cáo và chọn thông tin liên quan. Đây là kỹ năng mà bài đọc trên giấy không đo được.
Bốn mốc điểm chuẩn: con số đáng đọc hơn điểm trung bình
Cả TIMSS và PIRLS đều đặt bốn mốc điểm chuẩn quốc tế: 400 (thấp), 475 (trung bình), 550 (cao) và 625 (xuất sắc). Mỗi mốc đi kèm mô tả học sinh ở mức đó làm được gì. Ví dụ ở đọc hiểu, học sinh đạt mốc thấp tìm được chi tiết nêu rõ trong truyện đơn giản; học sinh đạt mốc xuất sắc tổng hợp được ý từ nhiều phần văn bản và giải thích được dụng ý của tác giả.
Phần trăm học sinh vượt từng mốc nói lên nhiều điều hơn điểm trung bình:
- Hai nước cùng điểm trung bình có thể khác nhau hẳn: một nước có nhiều học sinh ở giữa, nước kia vừa nhiều học sinh xuất sắc vừa nhiều học sinh dưới mốc thấp.
- Tỷ lệ dưới mốc 400 là chỉ báo về nhóm học sinh có nguy cơ bị bỏ lại, thứ mà chính sách hỗ trợ cần nhắm tới.
- Tỷ lệ vượt mốc 625 cho biết hệ thống có nuôi được nhóm giỏi hay không.
Câu hỏi trông như thế nào
Đề TIMSS và PIRLS có hai dạng chính. Khoảng một nửa là câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn; phần còn lại là câu tự luận ngắn, học sinh phải viết đáp số kèm cách làm, vẽ, giải thích hoặc trả lời bằng vài câu. Câu tự luận được chấm theo hướng dẫn chi tiết, nhiều câu cho điểm từng phần: trả lời đúng hướng nhưng thiếu ý vẫn được một phần điểm.
Để bao phủ khung rộng mà không bắt học sinh ngồi quá lâu, đề được chia thành nhiều khối câu hỏi, mỗi học sinh chỉ làm một số khối theo thiết kế xoay vòng. Không học sinh nào làm toàn bộ đề, nhưng cả mẫu thì phủ hết. Đây cũng là lý do kết quả chỉ có ý nghĩa ở cấp quốc gia hoặc nhóm lớn, không dùng để chấm điểm từng học sinh hay từng trường.
Ví dụ về một câu đọc hiểu ở mức cao: sau khi đọc một truyện ngắn, học sinh được hỏi nhân vật thay đổi thế nào từ đầu đến cuối truyện và phải dẫn hai chi tiết để chứng minh. Câu này không có sẵn đáp án trong một câu văn nào; học sinh phải nối nhiều đoạn với nhau.
Bảng hỏi bối cảnh: phần bị bỏ qua nhiều nhất
Ngoài bài làm, học sinh, giáo viên, hiệu trưởng và ở một số kỳ cả phụ huynh trả lời bảng hỏi dài. Đây là kho dữ liệu quý mà hiếm người khai thác. Một số câu hỏi đáng chú ý:
- Phụ huynh có đọc cùng con trước khi vào tiểu học không, trẻ biết chữ cái khi vào lớp 1 chưa.
- Giáo viên có bao nhiêu năm kinh nghiệm, được bồi dưỡng chuyên môn bao nhiêu giờ trong hai năm gần đây.
- Thời lượng dạy toán, khoa học, đọc mỗi năm theo báo cáo của nhà trường.
- Học sinh có cảm thấy an toàn ở trường, có bị bắt nạt, có thích môn học không, có tự tin vào khả năng của mình không.
Một phát hiện lặp đi lặp lại qua nhiều kỳ: ở hầu hết các nước, học sinh tự tin hơn vào khả năng toán của mình có điểm cao hơn, nhưng khi so giữa các nước, có những nước điểm rất cao mà học sinh lại ít thích và ít tự tin vào môn toán. Hiện tượng này nhắc rằng không thể suy diễn đơn giản từ tương quan trong một nước ra kết luận giữa các nước.
Cách đọc báo cáo cho đúng
- Nhìn sai số chuẩn trước khi nhìn thứ hạng. Điểm của mỗi nước là ước lượng từ mẫu. Hai nước chênh nhau vài điểm thường không khác biệt có ý nghĩa thống kê. Báo cáo chính thức luôn chỉ rõ nước nào khác biệt thật.
- Đọc xu hướng của chính mình. So một nước với chính nó qua các kỳ thường hữu ích hơn so với nước khác, vì bối cảnh được giữ gần như nguyên.
- Kiểm tra tỷ lệ loại trừ và tỷ lệ tham gia. Nước nào loại khỏi mẫu nhiều học sinh khuyết tật, học sinh vùng sâu, hoặc có tỷ lệ trường từ chối cao, kết quả sẽ kém đại diện.
- Đọc phần mô tả mốc điểm. Đừng chỉ dừng ở con số; mô tả cho biết học sinh thực sự làm được việc gì.
- Thử làm câu hỏi công bố. IEA công bố một phần câu hỏi sau mỗi kỳ. Giáo viên làm thử và cho học sinh làm thử sẽ hiểu mức độ yêu cầu rõ hơn mọi bảng số.
Giá trị cho giáo viên và người làm chương trình
Không phải nước nào cũng tham gia TIMSS hay PIRLS, và quyết định tham gia là một khoản đầu tư đáng kể về tiền và nhân lực. Nhưng ngay cả khi không tham gia, các tài liệu công khai của hai kỳ đánh giá này vẫn dùng được: khung đánh giá là một bản đối chiếu tốt khi rà soát chương trình môn học; câu hỏi công bố là nguồn bài tập chất lượng; bộ mô tả mốc điểm là mẫu tham khảo khi viết chuẩn đầu ra theo mức độ.
Với phụ huynh, thông điệp từ PIRLS khá giản dị: đọc trôi chảy và hiểu được văn bản ở cuối tiểu học là nền móng quan trọng, và nhiều yếu tố hỗ trợ việc đó bắt đầu ở nhà từ trước khi trẻ đi học, như đọc truyện cùng con, có sách trong nhà, trò chuyện về những gì đã đọc.
Câu hỏi thường gặp
TIMSS khác PISA ở điểm nào?
TIMSS đo những gì học sinh học được theo chương trình ở lớp 4 và lớp 8, chọn mẫu theo khối lớp. PISA đo khả năng vận dụng kiến thức của học sinh 15 tuổi, chọn mẫu theo tuổi.
PIRLS đánh giá học sinh lớp mấy?
Lớp 4, vì đây là giai đoạn học sinh chuyển từ học để đọc sang đọc để học. PIRLS đo cả đọc văn bản văn chương và văn bản thông tin.
Bốn mốc điểm chuẩn của TIMSS và PIRLS là gì?
400 là mốc thấp, 475 trung bình, 550 cao và 625 xuất sắc. Mỗi mốc có mô tả cụ thể học sinh đạt mức đó làm được những gì.
Chênh lệch vài điểm giữa hai nước có ý nghĩa không?
Thường là không. Điểm là ước lượng từ mẫu nên có sai số chuẩn; báo cáo chính thức chỉ rõ khi nào khác biệt có ý nghĩa thống kê.
Giáo viên có thể dùng gì từ TIMSS và PIRLS?
Câu hỏi công bố sau mỗi kỳ để làm bài tập, khung đánh giá để đối chiếu chương trình, và mô tả các mốc điểm để hình dung yêu cầu theo từng mức.
